Je zenuwstelsel doet dag en nacht volledig automatisch z’n werk.
Voor jou.
Om jou te beschermen en in leven te houden.
Je hoeft dat zenuwstelsel niet in gang te zetten, te onderhouden of bewust te sturen. Het zenuwstelsel werkt autonoom. Helemaal zelfstandig.
Maar… dat betekent niet dat je je zenuwstelsel niet kunt beïnvloeden. Dat kan namelijk wél. En vaak eenvoudiger dan we denken.
Dat weten we trouwens al heel erg lang. Zowel in de westerse wetenschap als in eeuwenoude wijsheidstradities wordt beschreven hoe ademhaling, beweging, aandacht en contact invloed hebben op hoe we ons voelen en hoe we reageren. Wat nieuw is, is dat we steeds beter begrijpen hoe het precies werkt en dus gerichter interventies kunnen inzetten, bijvoorbeeld bij stress en trauma.
Je bent dus niet overgeleverd aan een autonoom zenuwstelsel dat alles voor je bepaalt. Het doet zijn werk voor jou, voortdurend en zelfstandig, maar het kan ook uitstekend met je samenwerken.
En dat is goed nieuws. Zeker wanneer je vast lijkt te zitten in een toestand van alertheid, spanning of overprikkeling. Wanneer je te snel, te fel of angstig reageert. Of juist in een toestand van bevriezing, waarin er nog maar weinig tot je doordringt en je jezelf nauwelijks voelt.
Zo’n toestand kan aanvoelen alsof jij als persoon bang, gespannen of afgestompt bent geworden. Maar in werkelijkheid is het ‘alleen’ je zenuwstelsel dat heeft geleerd om op een bepaalde manier te reageren. Steeds opnieuw. Totdat het een hardnekkig patroon is geworden. En jij de overtuiging bent gaan dragen dat dit is wie je bent.
Je zenuwstelsel blijft daarbij zijn beschermende functie uitvoeren.
Als het geleerd heeft om boos te worden om jou te beschermen, dan zal het dat blijven doen. Als het geleerd heeft om zich terug te trekken, af te sluiten of te bevriezen, dan zal het dat blijven doen.
Totdat jij het zenuwstelsel iets anders leert.
En daar staat je zenuwstelsel voor open. Elk moment van de dag. In elke toestand.
Al ziet dat leren er niet in elke situatie hetzelfde uit.
Leren vraagt soms veiligheid en soms hulp
In een ideale situatie leert het zenuwstelsel het makkelijkst wanneer er voldoende veiligheid is. Wanneer je niet overspoeld bent en ruimte voelt om te experimenteren. Maar veiligheid is er niet altijd. En juist dán wil je dat er iets kan veranderen.
Soms is kennis helpend. Weten wat er gebeurt. Soms vraagt het wilskracht om tóch je ademhaling te vertragen of je aandacht te verplaatsen. En soms is herhaling de sleutel: steeds weer een kleine ervaring waarin niets misgaat.
Maar hoe dieper iemand vastzit in trauma, bevriezing of overweldiging, hoe duidelijker wordt: leren hoeft niet alleen. In zulke situaties is vaak eerst de hulp van een ander nodig. Iemand wiens zenuwstelsel tijdelijk mee-reguleert. Die nabijheid, steun of bedding biedt, zodat het systeem überhaupt weer open kan staan voor iets nieuws.
Hoe dan?
Je zenuwstelsel is gevoelig voor signalen. Dat is zijn functie. Het reageert voortdurend op wat er in en buiten je lichaam gebeurt.
Op geluid.
Op licht.
Op temperatuur.
Op aanraking.
Op beweging.
Maar ook op innerlijke signalen zoals ademhaling, hartslag, spierspanning, hormonen en ja, ook op gedachten en het verhaal dat je jezelf vertelt.
En precies hier ligt je ingang.
Je kunt bewust invloed uitoefenen op veel van de signalen waar je zenuwstelsel gevoelig voor is. Ademhaling is misschien wel het bekendste voorbeeld. Je ademhaling versnellen vergroot de sympathische activatie: alertheid, spanning, paraatheid. Je ademhaling vertragen nodigt het parasympathische zenuwstelsel uit: verzachting, ontspanning, meer ruimte in aandacht en lichaam.
Andere voorbeelden zijn:
- Naar muziek luisteren – kan activeren of kalmeren, afhankelijk van tempo, ritme en betekenis
- Aanraken of aangeraakt worden – via huid en bindweefsel sterk regulerend
- Zelf geluid maken – zingen, brommen, zuchten beïnvloedt ademhaling en spanning
- Beweging – van stevig en ritmisch tot zacht en vloeiend
- Trilling – schudden, wiegen, resonantie
- Licht – fel of zacht, natuurlijk of kunstmatig
- Warmte en kou – duidelijke signalen voor het zenuwstelsel
- Eten en drinken – suiker, cafeïne, verzadiging
- Gedachten en verhalen – sommige roepen angst of onrust op, andere geven veiligheid en vertrouwen
De lijst is in feite oneindig. Omdat je zenuwstelsel voortdurend reageert op jou en je omgeving. Oneindig veel ingangen dus š
Activeren of kalmeren afhankelijk van waar je zit
Wanneer je zenuwstelsel gewend is om te bevriezen - zich terug te trekken, af te sluiten, niets meer te voelen - dan is er vaak eerst beweging nodig. Iets dat weer een beetje activatie brengt. Dat kan door:
- zachte beweging
- ritme
- stem of geluid
- oriëntatie op de omgeving
- contact met een ander
Gedoseerd. Net genoeg om het systeem weer wakker te maken.
Wanneer je zenuwstelsel juist gewend is om alert en gespannen te zijn - onrust in je lijf, chaos in je hoofd, snel geprikkeld - dan ligt de ingang bij vertragen en verzachten. Bijvoorbeeld via:
- langzamer ademen
- warmte
- rustiger beweging
- muziek of aanraking
- het bewust loslaten van controle over het resultaat
Belangrijk hierbij: je zenuwstelsel forceren werkt niet. Integendeel. Als je jezelf dwingt om te ontspannen en dat lukt niet snel genoeg, ontstaat er vaak juist extra frustratie en spanning.
Regulatie vraagt daarom niet alleen oefening, maar ook geduld en mildheid. Soms voelt het in het begin geforceerd. Dat is oké. Ontspanning komt vaak pas later. Het zenuwstelsel leert niet van perfecte oefeningen, maar van herhaalde ervaringen.
Het gaat niet om ontspanning, maar om veerkracht
Het doel is niet om altijd ontspannen te zijn. Dat zou zelfs gevaarlijk zijn. Je zenuwstelsel moet kunnen reageren op onveiligheid.
Wat je wél wilt, is veerkracht. Dat het zenuwstelsel na activatie weer kan kalmeren. Dat het na bevriezing weer rustig in beweging kan komen. Dat het soepel kan schakelen tussen verschillende toestanden.
Die beweeglijkheid is wat ons levendigheid geeft: plezier, betrokkenheid, herstel. Activatie afgewisseld met rust. Te veel of te lange activatie is stressvol, maar te weinig net zo goed. We zijn gebouwd om beiden te kunnen.
En dat zie je terug in het lichaam. Een zenuwstelsel dat kan schakelen, ondersteunt niet alleen mentale veerkracht, maar ook een gezond lichaam en een immuunsysteem dat optimaal functioneert.
Wil je meer lezen over hoe ook psychedelica kunnen bijdragen aan het herstellen van deze veerkracht, dan is mijn boek Loslaten wat ogenschijnlijk vastzit een mooi cadeau voor jezelf.